{"id":31728,"date":"2026-08-25T16:13:40","date_gmt":"2026-08-25T07:13:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/?p=31728"},"modified":"2026-08-26T15:51:08","modified_gmt":"2026-08-26T06:51:08","slug":"sosializacao-ai-rin-dudun-diocese-dili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/sosializacao-ai-rin-dudun-diocese-dili\/","title":{"rendered":"SOSIALIZA\u00c7\u00c3O : AI-RIN DUDUN DIOCESE DILI"},"content":{"rendered":"<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-31734 size-jnews-1140x815\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/c9dbe574-f49b-4057-bc00-a03e0a2e85c5-768x881-1-768x815.jpg\" alt=\"\" width=\"768\" height=\"815\" \/><\/p>\n<ol>\n<li><strong>DOM JAIME GARCIA GOULART<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<ul>\n<li>Moris iha Portugal, loron 10 de Janeiro de 1908.<\/li>\n<li>Ho idade 13, ba Macau hamutuk ho Bispo D. Jose da Costa Nunes (Bispo Macau 1920-1940, inclui Timor portugues, Singapura, Mal\u00e1sia no miss\u00f5es iha prov\u00edncia cinesa Guangdong), atu tuir forma\u00e7\u00e3o sacerdotal.\n<ul>\n<li>\u201cFamilia na\u2019ilulik\u201d (genetica sacerdotal\u201d: tamba exemplo hosi membro familia nebe sai ona Bispo no na\u2019ilulik. Exemplo atrai sobrinhos no primos hodi hili dalan saceordotal.<\/li>\n<li>Influencia mos familia seluk atu tama semin\u00e1rio (lori jovem acoriano 11 atu estuda iha seminario Macau, entre sira na\u2019in 9 mak sai na\u2019ilulik).<\/li>\n<li>ikus mai A\u00e7ores sai nudar fatin buras ba voca\u00e7\u00e3o mission\u00e1ria (zonas produtoras de mission\u00e1rios).<\/li>\n<\/ul>\n<ul>\n<li>Simu ordena\u00e7\u00e3o presbiteral iha dia 10 de maio de 1931, iha Candel\u00e1ria do Pico, ho idade 23 anos. Depois de ordena\u00e7\u00e3o, fila ba Macau. Acompanha visita pastoral D. Jose da Costa Nunes iha 1933.<\/li>\n<li>Ninia primeiro contacto ho realidade timorense: do\u2019ok hosi Macau, viagem ho ro besik fulan ida, sa\u2019e kuda ba visita pastoral, hetan visita hosi bispo quase tinan 10 dala ida (ex. D. Jose visita Timor dala 3 de\u2019it. <strong>Visita remata, Pe. Jaime hela iha Timor iha Missao Soibada: <\/strong>\n<ul>\n<li>Halo trabalho pastoral<\/li>\n<li>Hari Pre-semin\u00e1rio de Nossa Senhora de F\u00e1tima, iha 13 outubro 1936, atu forma padres locais, concretiza princ\u00edpio mission\u00e1rio Papa Pio XI: forma\u00e7\u00e3o na\u2019ilulik local.<\/li>\n<li>Fila ba Macau iha 1937, nudar secret\u00e1rio particular D. Jose da C. Nunes. Maske tinan 4 deit iha Timor: Iha liga\u00e7\u00e3o profunda ho Igreja Timor, Conhece diretamente realidade Timor iha aspeto humano, cultural no pastoral.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>Haruka fila fali mai Timor nudar Vig\u00e1rio<strong> Geral iha 22 janeiro 1940, hodi prepara futuro diocese. <\/strong><\/li>\n<li>Depois de cria\u00e7\u00e3o diocese Dili iha 4 setembro 1940, Papa Pio XII nomeia Pe. Jaime G. Goulart nudar Administrador Apost\u00f3lico Diocese Dili iha 18 de janeiro de 1941, ho idade 33. La\u2019os tamba D. Jose nia sobrinho, nem idade nurak. Maibe tamba nia conhecimento \u201crealidade Timor\u201d, experi\u00eancia mission\u00e1ria no confian\u00e7a nebe nia hetan durante tempo barak.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong> <img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-31730 size-jnews-750x536\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/WhatsApp-Image-2026-08-21-at-15.04.02-750x536.jpeg\" alt=\"\" width=\"750\" height=\"536\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/WhatsApp-Image-2026-08-21-at-15.04.02-750x536.jpeg 750w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/WhatsApp-Image-2026-08-21-at-15.04.02-120x86.jpeg 120w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/WhatsApp-Image-2026-08-21-at-15.04.02-350x250.jpeg 350w\" sizes=\"(max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/strong><\/p>\n<p><strong>Ho dire\u00e7\u00e3o Administrador apost\u00f3lico, Igreja Timor hahu iha crescimento: <\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Iha miss\u00e3o 10: Miss\u00e3o Lahane, Dili, Manatuto, Soibada, Baucau, Alas, Suro-Ainaro, Hatolia, Oecusse no Oss\u00fa.\n<ul>\n<li>Na\u2019ilulik besik 20 mak servi Miss\u00e3o sira ne\u2019e<\/li>\n<li>Hetan tulun ho presen\u00e7a Irm\u00e3s Canossianas, nebe responsabiliza col\u00e9gios femininos iha Dili, Manatuto no Soibada; sira desempenha papel importante iha educa\u00e7\u00e3o no promo\u00e7\u00e3o humana ba povo sira.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Problema no desafio sira durante Dom Jaime Garcia Goulart nia Episcopado:<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Liu de\u2019it loron balu nudar Administrador Apost\u00f3lico, II Guerra Mundial mai to\u2019o Timor: japon\u00eas invade Timor. Diocese jovem nebe hahu buras, funu muda radicalmente.<\/li>\n<li>Japon\u00eas ataca Pearl Harbor (base naval americana iha Hawai) iha 7 dezembro 1941<\/li>\n<li>Tropas australianas no holandesas desembarca iha Timor, iha 17 dezembro 1941, buka atu impede japon\u00eas labele avan\u00e7a ba dire\u00e7\u00e3o Australia. Timor sai fatin relevante iha estrat\u00e9gia militar Pac\u00edfico nian.<\/li>\n<li>Iha 20 fevereiro 1942, japon\u00eas invade Timor. Consequ\u00eancias: 10% popula\u00e7\u00e3o lakon vida (mais ou menos 40 mil), Destrui\u00e7\u00e3o material, inclui Timor nia primeira igreja Catedral rahun. Hamlaha, epidemias, desloca\u00e7\u00e3o for\u00e7ada, viol\u00eancia sistem\u00e1tica, barak tama pris\u00e3o no campo de concentra\u00e7\u00e3o. Igreja mos sofre: Padre na\u2019in 4 mate,Sarani mate besik 4000,Destrui\u00e7\u00e3o edificio religioso besik 70.<\/li>\n<li>Jaime halai ba foho durante fulan 10, acompanhado hosi padres no religiosas.<\/li>\n<li>Aconcelhado hosi for\u00e7as australianos, D. Jaime refugia ba Australia iha 15 fevereiro 1942 ho nailulik 11 no madres canossianas na\u2019in 10.<\/li>\n<li>Mission\u00e1rio seluk decide permanece iha Timor hodi tau matan ba povo; ikus mai mission\u00e1rio na\u2019in 4 lakon vida (mate).<\/li>\n<li>Iha di\u00e1spora Austr\u00e1lia, Mons. Jaime Garcia Goulart acompanha situa\u00e7\u00e3o Timor.<\/li>\n<li>Oficialmente Papa Pio XII <strong>nomea ba Bispo Dili iha 18 outubro 1945 <\/strong><\/li>\n<li>simu sagra\u00e7\u00e3o episcopal iha Sydney, Austr\u00e1lia, 28 de Outubro 1945, sagrante principal mak Mons. Giovanni Panico (Delegado apost\u00f3lico iha Sidney), ho nia lema episcopal: <em>Vince in bono malum <\/em>(Rm 12,21), \u201cVence o mal com o bem\u201d.<\/li>\n<li>Simbolismo: Primeiro bispo residencial Dili nian nebe simu knaar bispo dook hosi nia diocese rasik, labele posse ba Igreja nebe confia hela ba nia.<\/li>\n<li>Bispo Jaime Garcia Goulart sai hosi Sidney iha 27 novembro 1945 no to\u2019o Dili iha 8 dezembro 1945.<img decoding=\"async\" class=\" wp-image-31735 alignleft\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/images-5-213x300.jpg\" alt=\"\" width=\"234\" height=\"330\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/images-5-213x300.jpg 213w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/images-5.jpg 377w\" sizes=\"(max-width: 234px) 100vw, 234px\" \/><\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Obra sira<\/strong>:<\/p>\n<ul>\n<li>Fila ba Timor, ho idade 37, D. Jaime har\u00e9: buat hotu rahun, ema mate, comunidade naksobu, maibe la desanima: tenke reconstroi hosi base. <em>Renascer de cinzas. <\/em>Hosi nia lema, sai nudar programa pastoral atu Igreja responde: Muda, \u00d3dio ba reconcilia\u00e7\u00e3o, Destrui\u00e7\u00e3o ba reconstru\u00e7\u00e3o , Viol\u00eancia ba esperan\u00e7a<\/li>\n<li>Reconstru\u00e7\u00e3o Diocese tenke hahu simultaneamente hosi: Estruturas: Institui Col\u00e9gio de Consultores Diocesano, hari \u00f3rg\u00e3o est\u00e1vel ba colabora\u00e7\u00e3o iha governo pastoral. Ema: iha 1946 simu Salesianos 5 (padre 2, irm\u00e3o 3), funda sira nia uma iha Dili, 26 setembro 1946.<\/li>\n<li>Ajuda iha forma\u00e7\u00e3o t\u00e9cnica, profissional no crist\u00e3 ba jovens. Reorganiza\u00e7\u00e3o pastoral: Distribui fali padre sira ba Miss\u00e3o sira.<\/li>\n<li>Relaciona ho ema\/congregacao, D, Jaime contatos liu hosi carta ba mission\u00e1rios, husu sira mai Timor, inclui: OFM.Cap., OP no SVD.<\/li>\n<li>La\u2019os congrega\u00e7\u00e3o hot-hotu simu convite ne\u2019e. D. Jaime la\u2019os simplesmente aumenta n\u00famero missionarios, maibe liu-liu buka sira nebe iha carisma ho nia projeto pastoral, liu-liu iha educa\u00e7\u00e3o, forma\u00e7\u00e3o profissional no prepara\u00e7\u00e3o ba clero local, ao mesmo tempo Bispo assegura m\u00ednimas condi\u00e7\u00f5es atu sira bele desenvolve ninia apostolado.<\/li>\n<li>Simu: Irmas Dominicanas do Ros\u00e1rio espanholas na\u2019in 2, iha 28 julho 1953, I Mission\u00e1rio chin\u00eas: Pe. Fung Pao Li<\/li>\n<li>Padres hosi \u00cdndia portuguesa, Macau no hosi dioceses portugueses.<\/li>\n<li>Muda semin\u00e1rio husi soibada mai Dare ho naran Semin\u00e1rio Nossa Senhora de F\u00e1tima no bolu padre Jesu\u00edta sira iha tinan 1958 atu tau matan ba semin\u00e1rio.<\/li>\n<li>Har\u00ed escola ba professor catequista atu tulun miss\u00e3o hodi fahe roman neon matenek nian ba timoroan sira.<\/li>\n<li>Husi nia ukun, ema cat\u00f3lica sira nia n\u00famero sa\u2019e makaas hosi 30.000, katak hosi 6,4% popula\u00e7\u00e3o Timor nian sae ba 150.000, katak 25%.<\/li>\n<li>Hari SEARA, Boletim oficial Kreda nian, nu\u2019udar meio de comunica\u00e7\u00e3o eficiente no eficaz atu haklaken, habelar no hametin fiar liu hosi atividade catequese no pastoral. Liu hosi Boletim ida ne\u2019e, mak to\u2019o ohin loron ita sei iha acesso ba dado sira hist\u00f3ria Kreda no povo Timor nia ain-fatin sira iha tempo liu ba. Nune\u2019e mos bele expressa hanoin hodi hamosu sentimento nacional ba ukun rasik-na nian.<\/li>\n<li>Apresenta sugest\u00e3o 4 molok Conc\u00edlio Vaticano II, iha abril 1960, antecipa ona buat nebe sei aprova iha CV II:\n<ul>\n<li><em>Usa lingua povo nian<\/em> (Timor: Tetum) (Sacrosanctum Concilium 36)<\/li>\n<li><em>Diacono<\/em>: nudar grau estavel no permanente Sacramento Ordem nian (<em>LG <\/em>29: valoriza diacono permanente).<\/li>\n<li><em>Sai na\u2019ilulik quando completa ona 30 anos<\/em> (OT: formacao sacerdotal).<\/li>\n<li><em>Suspende taxas hot-hotu ba administracao Sacramentos<\/em> no ato semelhante sira seluk; simu de\u2019it buat nebe sarani sira oferece (Sacramentos de forma gratuita).<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"wp-image-31733 size-jnews-750x375 alignright\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/images-4-323x375.jpg\" alt=\"\" width=\"323\" height=\"375\" \/><\/p>\n<p><strong>Condi\u00e7\u00e3o real hah\u00fa Diocese Dili<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Par\u00f3quia ida de\u2019it mak <em>Par\u00f3quia Imaculada Concei\u00e7\u00e3o Balide<\/em> nu\u2019udar w\u00e9-inan no centro administra\u00e7\u00e3o hotu.<\/li>\n<li>Iha foho (\u00e1rea remota) sira hanaran <em>Miss\u00e3o <\/em>hanesan Miss\u00e3o Soibada, Oss\u00fa, Manatuto, Hato-Lia\/Ermera, Balib\u00f3, Lahane nst.<\/li>\n<li>Wainhira Dom Jaime hah\u00fa nia miss\u00e3o nu\u2019udar diocese, iha de\u2019it na\u2019ilulik 20-25.<\/li>\n<li>Iha tinan 1949 estat\u00edstica hatudu katak iha de\u2019it na\u2019ilulik 24 hamriik hosi diocesano na\u2019in 19 no religioso na\u2019in 5.<\/li>\n<li>Hosi parte Governo Portugu\u00eas mos Igreja hetan press\u00e3o maka\u2019as, liu-liu, policia secreto sira Salazar nian (PIDE) buka tuir saida mak Amululik sira hanorin, atu obedece no halo tuir ditador nia hakarak.<\/li>\n<li>Iha tinan 1949 hah\u00fa hari m\u00e9dia ho naran SEARA atu facilita pastoral hodi hakerek doutrina Kreda nian, hah\u00fa halo cr\u00edtica social no hamosu sentimento nacionalismo.<\/li>\n<\/ul>\n<p><em><strong>Fonte: Equipa Centen\u00e1rio Arquidiocese de Dili ( sr. Julia Mar\u00e7al,FMA )<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>DOM JAIME GARCIA GOULART Moris iha Portugal, loron 10 de Janeiro de 1908. Ho idade 13, ba Macau hamutuk ho Bispo D. Jose da Costa Nunes (Bispo Macau 1920-1940, inclui [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":31739,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"format":"standard","override":[{"template":"10","parallax":"1","layout":"no-sidebar-narrow","sidebar":"default-sidebar","second_sidebar":"default-sidebar","sticky_sidebar":"1","share_position":"float","share_float_style":"share-normal","show_share_counter":"1","show_view_counter":"1","show_featured":"1","show_post_meta":"1","show_post_author":"1","show_post_date":"1","post_date_format":"default","post_date_format_custom":"Y\/m\/d","show_post_category":"1","post_reading_time_wpm":"300","post_calculate_word_method":"str_word_count","show_zoom_button":"0","zoom_button_out_step":"2","zoom_button_in_step":"3","show_post_tag":"1","show_prev_next_post":"1","show_comment_section":"1","number_popup_post":"1","show_post_related":"1"}],"image_override":[{"single_post_thumbnail_size":"crop-500","single_post_gallery_size":"crop-500"}],"trending_post_position":"meta","trending_post_label":"Trending","sponsored_post_label":"Sponsored by","disable_ad":"0","subtitle":"\ud835\udc69\ud835\udc8a\ud835\udc94\ud835\udc91\ud835\udc90 \ud835\udc94\ud835\udc8a\ud835\udc93\ud835\udc82 \ud835\udc8f\ud835\udc8a\ud835\udc82 \ud835\udc83\ud835\udc8a\ud835\udc90\ud835\udc85\ud835\udc82\ud835\udc95\ud835\udc82 \ud835\udc83\ud835\udc82\ud835\udc85\ud835\udc82\ud835\udc8c, \ud835\udc91\ud835\udc93\ud835\udc90\ud835\udc83\ud835\udc8d\ud835\udc86\ud835\udc8e\ud835\udc82 -\ud835\udc85\ud835\udc86\ud835\udc9b\ud835\udc82\ud835\udc87\ud835\udc8a\ud835\udc90 \ud835\udc8f\ud835\udc90 \ud835\udc90\ud835\udc83\ud835\udc93\ud835\udc82 \ud835\udc94\ud835\udc8a\ud835\udc93\ud835\udc82"},"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":{"view_counter_number":"0","share_counter_number":"0","like_counter_number":"0","dislike_counter_number":"0"},"footnotes":""},"categories":[18,27],"tags":[858],"class_list":["post-31728","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cl38-kreda","category-c35-timor-leste-nia-istoria-badak","tag-kreda-timor"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31728","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=31728"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31728\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31742,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31728\/revisions\/31742"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/31739"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=31728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=31728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=31728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}