{"id":32042,"date":"2026-10-30T10:50:08","date_gmt":"2026-10-30T01:50:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/?p=32042"},"modified":"2026-10-30T10:50:08","modified_gmt":"2026-10-30T01:50:08","slug":"amu-papa-fiar-mak-bolun-ida-atu-halo-sai-kultura-hodi-too-ba-ema-ida-idak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/amu-papa-fiar-mak-bolun-ida-atu-halo-sai-kultura-hodi-too-ba-ema-ida-idak\/","title":{"rendered":"Amu-Papa: Fiar  mak bolun ida atu halo sai kultura hodi to\u2019o ba ema ida-idak"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\" wp-image-32047 alignright\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/images-224x300.jpg\" alt=\"\" width=\"231\" height=\"309\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/images-224x300.jpg 224w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/images.jpg 386w\" sizes=\"(max-width: 231px) 100vw, 231px\" \/>Iha audi\u00e9nsia jer\u00e1l, Papa Le\u00e3o XIV, iha katekeze dahitu ne\u2019eb\u00e9 dedika ba Gaudium et Spes, parte s\u00e9rie nian kona-ba dokumentu Kons\u00edliu Vaticano II nian, repete Konstituisaun Pastor\u00e1l nia konvite ba sarani sira atu moris \u201ciha uniaun ne\u2019eb\u00e9 besik liu ho ema sira tempu ne\u2019e nian\u201d no envolve mos sira. Se Liafuan Divina sai isin, fiar m\u00f3s realidade inkarnada ida, hatama-an ho kultura iha-ne\u2019eb\u00e9 emerze no tenke to\u2019o ba ema sira iha sira-nia realidade oioin.<\/p>\n<p>Fiar la moris &#8220;iha esp\u00edritu opozisaun ka ostilidade nian hasoru mundu, kultura no ninia espresaun umanu.&#8221; Tanba Maromak \u00a0halo an ba ema, Nia tenke inkultura atu \u00a0bele to&#8217;o ba ema ida-idak. Papa Le\u00e3o XIV repete konvite <strong><em>Gaudium et Spes<\/em><\/strong> nian iha audi\u00e9nsia jer\u00e1l loron 28 Outubru, iha Prasa S. Pedro, iha ninia katekeze kona-ba <strong><em>Relasaun entre Fiar no Kultura<\/em><\/strong>, s\u00e9timu punto ne\u2019eb\u00e9 dedika ba Konstituisaun Pastor\u00e1l kona-ba Kreda iha mundu Modernu, parte s\u00e9rie kona-ba dokumentu sira Kons\u00edliu V\u00e1tikanu II nian. Pont\u00edfise espesifika uluk katak &#8220;kultura no ninia relasaun ho fiar sarani&#8221; subli\u00f1a iha kap\u00edtulu daruak parte segundo hosi Konstituisaun konsili\u00e1r ne&#8217;eb\u00e9 husu ba sarani sira atu moris &#8220;iha \u00a0aprosimasaun uniaun ho ema hotu, iha sira-nia tempu&#8221; no konfronta ho &#8220;sira iha sira nia modu atu hanoin no no rona nian&#8221;.<\/p>\n<p><em>Aumenta s\u00ednteze \u00a0maduru ida no respons\u00e1vel entre fiar no kultura sai duni kondisaun neses\u00e1ria atu persevera iha vokasaun sarani maib\u00e9 m\u00f3s ezij\u00e9nsia indispensavel ida atu f\u00f3 sasin kona-ba fiar ba mundu no haklaken ba ema seluk ho modu kred\u00edvel.<\/em><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-32046 size-jnews-750x375\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-5-750x375.jpeg\" alt=\"\" width=\"750\" height=\"375\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-5-750x375.jpeg 750w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-5-360x180.jpeg 360w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-5-1140x570.jpeg 1140w\" sizes=\"(max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/p>\n<h3><strong>Kreda no formasaun Kultur\u00e1l<\/strong><\/h3>\n<p>Molok atu haklean t\u00f3piku fiar no kultura nian, \u00a0Papa Le\u00e3o \u00a0fo hanoin hikas katak &#8220;Kreda Kat\u00f3lika sempre preokupa ho akompa\u00f1amentu ba haklaken Evanjellu ho instituisaun eskola nian iha tipu oioin&#8221; atu &#8220;haburas formasaun umana, kultur\u00e1l no espiritu\u00e1l \u00a0umana iha kontinente lima&#8221; no katak iha medioevo (idade media), universidade sira moris &#8220;hosi Kreda nia fuan, hodi kontribui ba dezenvolvimentu sivilizasaun osident\u00e1l nian.&#8221; Aleinde ne&#8217;e, hasoru &#8220;progresu iha kultura no ko\u00f1esimentu&#8221; ne&#8217;eb\u00e9 &#8220;mosu pergunta foun no kle&#8217;an liu&#8221;, sarani sira sempre hetan dezafiu &#8220;atu f\u00f3- razaun ba sira-nia fiar.&#8221;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3><strong>Fiar mak realidade ida ne\u2019ebe inkarnada iha Ambiente Moris nian<\/strong><\/h3>\n<p>Kona-ba &#8220;manifestasaun oioin kultura nian&#8221; &#8211; &#8220;espresaun sira hosi dimensaun espiritu\u00e1l ema nian&#8221; &#8211; Amu-Papa evidensia katak sira nia kontribuisaun iha &#8221; hodi loke \u00a0hanoin ba pergunta Konstante sira kona-ba signifikadu mundu no ezist\u00e9nsia umana, nune&#8217;e hodi prepara ita atu simu Evanjellu Jez\u00fas Kristu nian&#8221; no nia foka liu ba dalan \u00a0sira ne&#8217;eb\u00e9 Maromak revela an tomak ba umanidade.<\/p>\n<p><em>Relasaun entre fiar no kultura hetan ninia fundamentu prinsipal iha inkarnasaun: se Liafuan divina sai isin no mai hela iha ita-nia leet, entaun fiar m\u00f3s realidade inkarnada ida, \u00a0iha ne\u2019ebe emerje(subar-an) no ligadu ho kultura. \u00a0Ida ne\u2019e mos bolun atu sai kultura, katak to\u2019o ba ema ne\u2019e, iha nia ambiente moris nian ne\u2019eb\u00e9 halo hosi liafuan umanu, tradisaun, sensu relijiozu, arte no poezia, hanoin no si\u00e9nsia.<img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-32043 size-jnews-750x375\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-3-750x375.jpeg\" alt=\"\" width=\"750\" height=\"375\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-3-750x375.jpeg 750w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-3-360x180.jpeg 360w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-3-1140x570.jpeg 1140w\" sizes=\"(max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/em><\/p>\n<h3><strong>Transmisaun Evanjellu nian entre Povu no Kultura <\/strong><\/h3>\n<p>Ba Papa Le\u00e3, rezumu Jo\u00e3o Paulo II nian efikaz liu: \u201cFiar ida ne\u2019eb\u00e9 la sai kultura mak fiar ida ne\u2019eb\u00e9 \u00a0ema la simu totalmente, la hanoin totalmente, la moris ho fielmente.\u201d Deklarasaun ida-ne&#8217;e Pont\u00edfise repete, hodi hatutan katak &#8220;fiar bele enkarna-an iha kultura ida-idak, tanba la identifika espes\u00edfikamente ho sa deit.&#8221; wainhira, &#8220;hela&#8221; iha fiar, kultura mos &#8220;forma an \u00a0iha nia laran\u00a0 tuir\u00a0 forma Jez\u00fas Kristu nian, \u00a0mak ho karidade, servisu, no reko\u00f1esimentu fili\u00e1l ba Maromak nia paternidade.&#8221;<\/p>\n<p><em>Igreja simu husi kultura oioin buat ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, furak no loos iha hodi enkarna no transmite mensajen Evanjellu nian. Iha tempu hanesan, tanba &#8220;mandatu ba povu hotu-hotu iha tempu no fatin hotu-hotu, la&#8217;\u00f3s eskluzivamente no inseparavelmente ligadu ba rasa ka nasaun ruma, ba maneira moris partikul\u00e1r ruma, ba kostume antigu ka resente ruma.&#8221;<\/em><\/p>\n<p>Pr\u00e1tikamente, Amu-Papa klarifika, Kreda, \u201cfi\u00e9l ba nia tradisaun rasik\u201d no konxiente \u201chosi universalidade misaun nian, bele tama iha komu\u00f1aun ho forma oioin kultura nian\u201d; no ida-ne&#8217;e lori ba enrikesimentu resiproku.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3><strong>Servisu ida ba ser umanu atu Promove<\/strong><\/h3>\n<p>Tanba kultura hanesan &#8220;di&#8217;ak ida ne\u2019ebe iha nia an rasik&#8221;, &#8220;servisu ida ba ema sira no ba kumprimentu sira nia vokasaun rai nian&#8221;, Igreja promove ida-ne&#8217;e, hodi hatutan katak tanba razaun ida-ne&#8217;e, Gaudium et Spes &#8220;insiste ba komunidade internasion\u00e1l atu garante katak ema hotu iha asesu ba sas\u00e1n kultur\u00e1l fundament\u00e1l, hodi ultrapasa analfabetizmu no falta edukasaun&#8221; no husu ba sira ne&#8217;eb\u00e9 iha kapasidade &#8221; atu asesu ba estudo superior sira\u201d \u00a0ne&#8217;e &#8220;dev\u00e9r ema hotu nian atu garante katak partisipasaun loloos no neses\u00e1riu hosi feto sira iha vida kultur\u00e1l hetan reko\u00f1esimentu no promosaun.&#8221;<\/p>\n<h3><strong>Unidade Ko\u00f1esimentu nian<\/strong><\/h3>\n<p>Kona-ba hanorin, <em>Gaudium et Spes<\/em> defende nesesidade\u201d atu orienta \u201cba unidade ko\u00f1esimentu nian,&#8221; maski &#8220;kondisaun moris nian ne&#8217;eb\u00e9 muda bele halo ida-ne&#8217;e sai difisil liut\u00e1n.&#8221; Ba ida-ne\u2019e, Amu-Papa husu ba sarani sira atu husu uluknanain \u201cba sira nia rasik\u201d, tanba \u201cmaske sira simu ona hosi revelasaun resposta sira ba pergunta boboot sira ba ezistensia moris nian\u201d, sira la \u201cdispensado hosi formasaun intelektu\u00e1l no kultur\u00e1l nian\u201d, no \u201csira-nia ko\u00f1esimentu umanu no sient\u00edfiku\u201d tenke akompa\u00f1a ho \u201ckonte\u00fadu sira-nia fiar nian\u201d, ne\u2019eb\u00e9 tenke \u201cprofundamente no kontinua tuir sira nia nivel estudu.&#8221;<\/p>\n<h3><strong>Te\u00f3logu sira presiza kolabora ho espertu sira iha si\u00e9nsia seluk<\/strong><\/h3>\n<p>Ikus liu, Pont\u00edfise f\u00f3 hanoin ba te\u00f3logu sira kona-ba apelu ne&#8217;eb\u00e9 halo ba sira hosi Gaudium et Spes atu haka&#8217;as-an atu &#8220;kolabora&#8221; ho espertu sira &#8220;iha si\u00e9nsia seluk, hodi fahe sira nia forsa no opiniaun s&#8221;, hodi rekomenda katak &#8220;peskiza teol\u00f3jika&#8221;, hodi aprofunda komprensaun sira kona-ba &#8220;lia-loos ne&#8217;eb\u00e9 revela&#8221;, &#8220;labele haluha ligasaun ho tempu rasik&#8221;, tanba sira ne&#8217;eb\u00e9 iha kompet\u00e9nsia iha ramu oioin husi ko\u00f1esimentu hetan komprensaun kompletu liu kona-ba fiar.&#8221;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-32044 size-jnews-750x375\" src=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-2-1-750x375.jpeg\" alt=\"\" width=\"750\" height=\"375\" srcset=\"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-2-1-750x375.jpeg 750w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-2-1-360x180.jpeg 360w, https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/cq5dam.thumbnail.cropped.1500.844-2-1-1140x570.jpeg 1140w\" sizes=\"(max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/p>\n<p><strong>Fonte:<span style=\"color: #0000ff;\">\u00a0<a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/www.vaticannews.va\/it\/papa\/news\/2026-10\/papa-udienza-generale-fede-cultura-scienza-chiesa-missione.html\">https:\/\/www.vaticannews.va\/it\/papa\/news\/2026-10\/papa-udienza-generale-fede-cultura-scienza-chiesa-missione.html<\/a>\u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; Iha audi\u00e9nsia jer\u00e1l, Papa Le\u00e3o XIV, iha katekeze dahitu ne\u2019eb\u00e9 dedika ba Gaudium et Spes, parte s\u00e9rie nian kona-ba dokumentu Kons\u00edliu Vaticano II nian, repete Konstituisaun Pastor\u00e1l nia konvite [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":32045,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"format":"standard","override":[{"template":"10","parallax":"1","layout":"no-sidebar-narrow","sidebar":"default-sidebar","second_sidebar":"default-sidebar","sticky_sidebar":"1","share_position":"float","share_float_style":"share-normal","show_share_counter":"1","show_view_counter":"1","show_featured":"1","show_post_meta":"1","show_post_author":"1","show_post_date":"1","post_date_format":"default","post_date_format_custom":"Y\/m\/d","show_post_category":"1","post_reading_time_wpm":"300","post_calculate_word_method":"str_word_count","show_zoom_button":"0","zoom_button_out_step":"2","zoom_button_in_step":"3","show_post_tag":"1","show_prev_next_post":"1","show_comment_section":"1","number_popup_post":"1","show_post_related":"1"}],"image_override":[{"single_post_thumbnail_size":"crop-500","single_post_gallery_size":"crop-500"}],"trending_post_position":"meta","trending_post_label":"Trending","sponsored_post_label":"Sponsored by","disable_ad":"0","subtitle":"\u211d\ud835\udd60\ud835\udd5e\ud835\udd52, \ud835\udd4d\ud835\udd52\ud835\udd65\ud835\udd5a\ud835\udd5c\ud835\udd52\ud835\udd5f\ud835\udd66 \u2119\ud835\udd63\ud835\udd52\ud835\udd64\ud835\udd52 \ud835\udd4a\ud835\udd52\ud835\udd66\ud835\udd5f \u2119\ud835\udd56\ud835\udd55\ud835\udd63\ud835\udd60 \ud835\udfda\ud835\udfe0 \ud835\udd60\ud835\udd66\ud835\udd65\ud835\udd66\ud835\udd53\ud835\udd63\ud835\udd60 \ud835\udfda\ud835\udfd8\ud835\udfda\ud835\udfde, \ud835\udd52\ud835\udd66\ud835\udd55\ud835\udd5a\u00e9\ud835\udd5f\ud835\udd64\ud835\udd5a\ud835\udd52 \ud835\udd5b\ud835\udd56\ud835\udd63\u00e1\ud835\udd5d \ud835\udd59\ud835\udd66\ud835\udd64\ud835\udd5a \u2119\ud835\udd52\ud835\udd61\ud835\udd52 \ud835\udd43\ud835\udd56\u00e3\ud835\udd60 \ud835\udd4f\ud835\udd40\ud835\udd4d \ud835\udd5c\ud835\udd60\ud835\udd5f\ud835\udd52 \ud835\udd53\ud835\udd52 \ud835\udd3e\ud835\udd52\ud835\udd66\ud835\udd55\ud835\udd5a\ud835\udd66\ud835\udd5e \ud835\udd56\ud835\udd65 \ud835\udd4a\ud835\udd61\ud835\udd56\ud835\udd64."},"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":{"view_counter_number":"0","share_counter_number":"0","like_counter_number":"0","dislike_counter_number":"0"},"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1773],"class_list":["post-32042","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-husi-kreda","tag-audensia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32042","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32042"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32042\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32048,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32042\/revisions\/32048"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32045"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32042"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32042"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.fmatin.org\/wpn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32042"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}