Iha 4 outubru 2026 grupu Laudato Si Dom Bosco halibur malu iha Dolok-Oan Kristu rei hodi halo selebrasaun taka tempu kriasaun nian hamutuk. Depois de orasaun iha kompetisaun diskursu no reflesaun husi membru sira kona-ba be’e moris hodi tulun malu komprende no konxiente liu tan kona-ba be’e nia importânsia iha kriasaun nia vida no apellu atu tau matan no proteje be’e no planeta. Foinsa’e sira durante fulan ida moris tempu kriasaun ho atividade oi-oin, hanesan: formasaun, reflesaun no foti impeñu konkretu hodi kuda ai no halo diak ba maluk kbi’it la’ek sira no iha orasaun no diskursu sira.
Oportunidade ne’e foinsa’e sira hakarak fahe sira nia reflesaun nu’udar apellu ba foinsa’e sira atu moris konxiente kona ba be’e moris no ninia importansia iha ser umanu nia vida. Sira hateten katak be’e la’ós de’it símbolu ida tempu kriasaun tinan ida-ne’e nian. Maibe be’e sai dezafiu sosio-ambientál bo’ot ida, hanoin hikas katak Amu-Papa Leão XIV nia intensaun orasaun nian hahú husi loron 1 setembru ate 4 outubru nu’udar tempu kriasaun nian ho ema no be’e moris. Amo Papa aprezenta be’e nu’udar prezente no símbolu grasa no domin nian.
Tema ba tempu Kriasaun 2026 nian maka Be’e Moris, inspiradu hosi kapítulu 47 hosi profeta Ezequiel, ne’ebé deskreve be’e ne’ebé fó moris ne’ebé suli hosi Maromak nia templu. Vizaun biblika husu ba ita ida idak atu rekoñese estragu ekolójiku no hakuak ekologia hodi hafoun ita ema nia responsabilidade atu tau matan ba kriasaun, nune’e ita simu bolu agradese ba be’e ne’ebe ita simu nu’udar Nai nia prezente ba ita ema no kriasaun hotu.
Maluk foinsa’e sira ita presiza konxiente katak ho krize klimátika, be’e maran, ita lakon ambiente verde, tan sunu rai, ai laran sira, halo rai-maran, inséndiu, inundasaun, rai-halai, ema lakon respeitu ba vida no dezastre naturais no kalamidade oin-oin ne’ebe lori ameasas barak ba ema no ba ita nia planeta. Hodi selebra tempu kriasaun Amo Papa hakarak konvida ita atu sai be’e ne’ebe hatene lori moris, ita sai prezensa ne’ebe fó moris no esperansa ba ema hotu ne’ebe besik ita. Hanesan mota ne’ebe bainhira nia suli halo ai horis hotu iha mota ninin sira bele hetan moris. Maluk foinsa’e sira mai ita hamutuk proteje ita nia we matan sira atu bele fo vida ba ita no konvida ita atu hateke ba kristu nu’udar ita nia wé matan moris nian. Tuir mai ita sei rona no hare’e foinsa’e sira nia apellu kona-ba be’e ne’ebe lori vida no be’e ne’ebe lori mate.
Angela Maria Savio Pereira: hakarak ko’alia kona-ba buat ida ne’ebé importante tebes ba ita hotu, mak be’e-mos. Be’e mak don ida bo’ot husi Maromak ba ita, no ita hotu depende ba be’e atu moris. Iha Laudato Si’, Papa Francisco bolu ita atu kuida “nossa casa comum”, tanba natureza no buat hotu ne’ebé Maromak kria iha mundu ida-ne’e mak responsabilidade ita hotu. Be’e mos parte importante husi ita-nia casa comum. Maibé, bainhira ita soe lixu ba mota, polui be’e, uza be’e ho desperdísiu, ka la kuida be’e nia fonte, ita la’ós de’it estraga ambiente, maibé mos bele prejudika ema seluk, liu-liu komunidade sira ne’ebé depende ba be’e ne’e. Tamba ne’e, kuida be’e la’ós responsabilidade governu ka organizasaun sira de’it. Ita hotu iha responsabilidade. Hahú husi buat ki’ik: la so’e lixu ba be’e, uza be’e ho kuidadu, proteje fonte be’e no eduka ema seluk atu halo buat hanesan. Laudato Si’ hanorin ita katak ita hotu konekta malu ho natureza no ho malu. Bainhira ita kuida be’e, ita kuida vida, kuida saúde, kuida ema kiak sira, no kuida ita-nia casa comum. Ikus liu, ha’u hakarak husu ba ita hotu: “Sé be’e mak fonte moris, ita sei halo saida atu proteje be’e ba jerasaun sira tuirmai?”
Mai ita hahú husi ita-nia an rasik, tamba mudansa bo’ot bele hahú hosi asaun ki’ik ida.
Deby Canossa Aleixo Bestias, iha tempu ne’ebe selebra tempu kriasaun nian ha’u hakarak apella ba maluk estudante no foinsa’e sira ho tema mak Be’e mos no be’e foer. Belun estudante no Foinsa’e sira, Be’e mak fonte moris ba ita hotu. Tamba ne’e, ita hau konvida ita hotu atu kuidadu be’e no uza be’e ho responsabilidade hodi hanoin kona-ba ema seluk ne’ebe susar liu atu hetan be’e ba nesessidade moris nian. Iha tempu kriasaun tinan ida ne’e konvida ita atu hateke ba be’e moris nian, atu bele aprende mos katak ita nia moris hanesan be’e: sé ita kuidadu, nia sei fo moris no benifisiu ba Ema hotu; sé ita la kuidadu nia bele sai a’at no prejudika ita nia moris. Tamba ne’e ita estudante no foinsa’e sira atu hadomi ita nia ambiente no para ona atu soe lixu ba mota, valeta, mota, be’e matan, no tasi hodi labele halo poluisaun, hodi bele lori be’e mos ba ai-horis, animal no kriasaun tomak ho atetude hatene tau matan no uza be’e ho matenek. Maluk foinsa’e sira ita tenki hahú ona agora proteje uma komun ho buat ki’ik hahú husi uma laran rasik, eskola no komunidade. Ita tenki mos kuidadu be’e ne’ebe ita konsumu, be’e ne’ebe iha ita nia laran katak ita nia hanoin, liafuan no hahalok, hili buat diak, hili amizade di’ak ko’alia liafuan diak no evita buat ne’ebe lori ita ba dalan a’at katak ita tenki sai be’e ne’ebe lori moris no esperansa ba ema seluk. Lia-menon ba foinsa’e sira mak : Foinsa’e sira, kuidadu be’e mak ita nia moris atu sai fonte dame, Domin no esperansa ba Ema seluk no hateke ba Jesus nu’udar ita nia wé matan, se mak hakbesik nia sei la hamrok tan.
Maria Freitas ha’u hakarak agradese ba Maromak ne’ebe haraik ona be’e mai ami ita hotu, imajina se mundo ne’e la iha be’e oinsa bele hetan moris?
Be’e mak kriasaun ida importante tebes ba moris hotu-hotu, ba Ema, animal no ai-horis hotu-hotu presiza be’e atu moris. Tamba ne’e, ita tenke uza be’e ho responsabilidade no kuidadu be’e, presiza moris solidaria ho ema ne’ebe la iha be’e, ita banhira estraga be’e ita presisa hanoin didiak, be’e ne’e Maromak la fó de’it ba ita maibe ba kriasaun tomak.
Iha moris loro-loron, ita uza be’e ba hemu, te’in, hari’is no atividade sira seluk. Maibé, se ita la kuida be’e no fó naran aat ba be’e, be’e bele kontamina no bele hamosu moras. Poluisaun husi lixu, plastik no substánsia químika bele estraga qualidade be’e
Husi ne’e, ha’u aprende katak be’e mak rekursu naturál ida ne’ebé presiza ita hotu atu proteje. Ita bele hahú husi buat simples hanesan la bele so’e lixu ba mota,tasi no valeta Sira no uza be’e ho kuidadu.
Mensajen ba ha’u-nia belun foinsa’e sira mai ita hamutuk hodi proteje be’e signifika proteje moris no futuru ita-nian. Sé ita kuida be’e ohin, ita sei ajuda garante be’e mo’os ba jerasaun sira tuir Mai.
Be’e mak buat importante tebes ba moris hotu-hotu, ba ema, animal no ai-horis hotu hotu presiza be’e atu moris. Tamba ne’e, ita tenke uza be’e ho kuidadu no ho responsabilidade.
Mensagen ikus husi ha’u: Proteje be’e signifika proteje moris no futuru ita-nian. Sé ita kuida be’e ohin, ita sei ajuda garante be’e mo’os ba jerasaun sira tuir mai.
Daniela Kasse Pereira hateten katak: BE’E MOS NO BE’E FOERBe’e mos tun husi foho leten, naroman no midar nia sulin ba mota laran husi foho no tasi ibun.Be’e mós mak moris nia hun
- Ita hemu, ita moris, ita fase, ita te’in, ita-nia isin sai mos
- Be’e mos hanorin labarik sira hamnasa, iha mota ninin sira halimar, ita nia avo sira uluk dehan: Be’e mak Maromak nia prezente.
- Maibe ita hare ba ohin loron saida mak akontese? Be’e foer mosu mai ho plastiku no lixu ho mina no fo’er barak. Ema so’e fo’er ba mota, ema te mota ninin halo be’e sai metan no iis halo animal no du’ut mate hotu.
- Be’e foer lori moras, inan aman terus, labarik ki’ik tanis tamba be’e la mos ona. Se ita nonok deit aban bainrua sei sai oinsa?
- ita nia oan sira sei hemu saida?
- Mota sei maran hotu?
LIA MENON BA FOINSA’E SIRA: Maun alin foinsa’e sira ita bele la han loron tolu(3) maibe ita labele la hemu be’e loron ida(1). Tamba ne’e respeita be’e hanesan ita respeita ita nia moris rasik.
* Keta so’e lixu ba mota
Botir, saku plastik ida ne’ebe ó so’e ba mota ohin, sei fila fali ba ó nia isin aban bainrua, tamba ikan han plastik, ita han ikan, ita han fali ita nia fo’er rasik.Uza ho responsabel foinsa’e matenek la’os uza be’e arbiru. Taka torneira bainhira fase ibun, hadia torneira ne’ebe borus no keta husik be’e halai saugati deit. Sai éroi ba natureza keta hein governu deit. Ó bele halo diferensa: organiza hamo’os fo’er iha mota ho kolega sira iha loron sexta- feira. Kuda ai-hun ida iha ó nia eskola ka uma hun. Fó hatene ba ema seluk kona-ba be’e mos.
Apellu: ita kuida be’e ohin, aban bainrua iha futuru ita nia oan sira sei moris ho di’ak. Hahú ohin foti impeñu ruma konkretu atu prátika loro-loron.
MJS: Grupo Laudato si Don Bosco TL (Noy ho Jercia)
