Iha audiénsia jerál, Papa Leão XIV, iha katekeze dahitu ne’ebé dedika ba Gaudium et Spes, parte série nian kona-ba dokumentu Konsíliu Vaticano II nian, repete Konstituisaun Pastorál nia konvite ba sarani sira atu moris “iha uniaun ne’ebé besik liu ho ema sira tempu ne’e nian” no envolve mos sira. Se Liafuan Divina sai isin, fiar mós realidade inkarnada ida, hatama-an ho kultura iha-ne’ebé emerze no tenke to’o ba ema sira iha sira-nia realidade oioin.
Fiar la moris “iha espíritu opozisaun ka ostilidade nian hasoru mundu, kultura no ninia espresaun umanu.” Tanba Maromak halo an ba ema, Nia tenke inkultura atu bele to’o ba ema ida-idak. Papa Leão XIV repete konvite Gaudium et Spes nian iha audiénsia jerál loron 28 Outubru, iha Prasa S. Pedro, iha ninia katekeze kona-ba Relasaun entre Fiar no Kultura, sétimu punto ne’ebé dedika ba Konstituisaun Pastorál kona-ba Kreda iha mundu Modernu, parte série kona-ba dokumentu sira Konsíliu Vátikanu II nian. Pontífise espesifika uluk katak “kultura no ninia relasaun ho fiar sarani” subliña iha kapítulu daruak parte segundo hosi Konstituisaun konsiliár ne’ebé husu ba sarani sira atu moris “iha aprosimasaun uniaun ho ema hotu, iha sira-nia tempu” no konfronta ho “sira iha sira nia modu atu hanoin no no rona nian”.
Aumenta sínteze maduru ida no responsável entre fiar no kultura sai duni kondisaun nesesária atu persevera iha vokasaun sarani maibé mós ezijénsia indispensavel ida atu fó sasin kona-ba fiar ba mundu no haklaken ba ema seluk ho modu kredível.
![]()
Kreda no formasaun Kulturál
Molok atu haklean tópiku fiar no kultura nian, Papa Leão fo hanoin hikas katak “Kreda Katólika sempre preokupa ho akompañamentu ba haklaken Evanjellu ho instituisaun eskola nian iha tipu oioin” atu “haburas formasaun umana, kulturál no espirituál umana iha kontinente lima” no katak iha medioevo (idade media), universidade sira moris “hosi Kreda nia fuan, hodi kontribui ba dezenvolvimentu sivilizasaun osidentál nian.” Aleinde ne’e, hasoru “progresu iha kultura no koñesimentu” ne’ebé “mosu pergunta foun no kle’an liu”, sarani sira sempre hetan dezafiu “atu fó- razaun ba sira-nia fiar.”
Fiar mak realidade ida ne’ebe inkarnada iha Ambiente Moris nian
Kona-ba “manifestasaun oioin kultura nian” – “espresaun sira hosi dimensaun espirituál ema nian” – Amu-Papa evidensia katak sira nia kontribuisaun iha ” hodi loke hanoin ba pergunta Konstante sira kona-ba signifikadu mundu no ezisténsia umana, nune’e hodi prepara ita atu simu Evanjellu Jezús Kristu nian” no nia foka liu ba dalan sira ne’ebé Maromak revela an tomak ba umanidade.
Relasaun entre fiar no kultura hetan ninia fundamentu prinsipal iha inkarnasaun: se Liafuan divina sai isin no mai hela iha ita-nia leet, entaun fiar mós realidade inkarnada ida, iha ne’ebe emerje(subar-an) no ligadu ho kultura. Ida ne’e mos bolun atu sai kultura, katak to’o ba ema ne’e, iha nia ambiente moris nian ne’ebé halo hosi liafuan umanu, tradisaun, sensu relijiozu, arte no poezia, hanoin no siénsia.![]()
Transmisaun Evanjellu nian entre Povu no Kultura
Ba Papa Leã, rezumu João Paulo II nian efikaz liu: “Fiar ida ne’ebé la sai kultura mak fiar ida ne’ebé ema la simu totalmente, la hanoin totalmente, la moris ho fielmente.” Deklarasaun ida-ne’e Pontífise repete, hodi hatutan katak “fiar bele enkarna-an iha kultura ida-idak, tanba la identifika espesífikamente ho sa deit.” wainhira, “hela” iha fiar, kultura mos “forma an iha nia laran tuir forma Jezús Kristu nian, mak ho karidade, servisu, no rekoñesimentu filiál ba Maromak nia paternidade.”
Igreja simu husi kultura oioin buat ne’ebé di’ak, furak no loos iha hodi enkarna no transmite mensajen Evanjellu nian. Iha tempu hanesan, tanba “mandatu ba povu hotu-hotu iha tempu no fatin hotu-hotu, la’ós eskluzivamente no inseparavelmente ligadu ba rasa ka nasaun ruma, ba maneira moris partikulár ruma, ba kostume antigu ka resente ruma.”
Prátikamente, Amu-Papa klarifika, Kreda, “fiél ba nia tradisaun rasik” no konxiente “hosi universalidade misaun nian, bele tama iha komuñaun ho forma oioin kultura nian”; no ida-ne’e lori ba enrikesimentu resiproku.
Servisu ida ba ser umanu atu Promove
Tanba kultura hanesan “di’ak ida ne’ebe iha nia an rasik”, “servisu ida ba ema sira no ba kumprimentu sira nia vokasaun rai nian”, Igreja promove ida-ne’e, hodi hatutan katak tanba razaun ida-ne’e, Gaudium et Spes “insiste ba komunidade internasionál atu garante katak ema hotu iha asesu ba sasán kulturál fundamentál, hodi ultrapasa analfabetizmu no falta edukasaun” no husu ba sira ne’ebé iha kapasidade ” atu asesu ba estudo superior sira” ne’e “devér ema hotu nian atu garante katak partisipasaun loloos no nesesáriu hosi feto sira iha vida kulturál hetan rekoñesimentu no promosaun.”
Unidade Koñesimentu nian
Kona-ba hanorin, Gaudium et Spes defende nesesidade” atu orienta “ba unidade koñesimentu nian,” maski “kondisaun moris nian ne’ebé muda bele halo ida-ne’e sai difisil liután.” Ba ida-ne’e, Amu-Papa husu ba sarani sira atu husu uluknanain “ba sira nia rasik”, tanba “maske sira simu ona hosi revelasaun resposta sira ba pergunta boboot sira ba ezistensia moris nian”, sira la “dispensado hosi formasaun intelektuál no kulturál nian”, no “sira-nia koñesimentu umanu no sientífiku” tenke akompaña ho “konteúdu sira-nia fiar nian”, ne’ebé tenke “profundamente no kontinua tuir sira nia nivel estudu.”
Teólogu sira presiza kolabora ho espertu sira iha siénsia seluk
Ikus liu, Pontífise fó hanoin ba teólogu sira kona-ba apelu ne’ebé halo ba sira hosi Gaudium et Spes atu haka’as-an atu “kolabora” ho espertu sira “iha siénsia seluk, hodi fahe sira nia forsa no opiniaun s”, hodi rekomenda katak “peskiza teolójika”, hodi aprofunda komprensaun sira kona-ba “lia-loos ne’ebé revela”, “labele haluha ligasaun ho tempu rasik”, tanba sira ne’ebé iha kompeténsia iha ramu oioin husi koñesimentu hetan komprensaun kompletu liu kona-ba fiar.”
![]()
