
- DOM JAIME GARCIA GOULART
- Moris iha Portugal, loron 10 de Janeiro de 1908.
- Ho idade 13, ba Macau hamutuk ho Bispo D. Jose da Costa Nunes (Bispo Macau 1920-1940, inclui Timor portugues, Singapura, Malásia no missões iha província cinesa Guangdong), atu tuir formação sacerdotal.
- “Familia na’ilulik” (genetica sacerdotal”: tamba exemplo hosi membro familia nebe sai ona Bispo no na’ilulik. Exemplo atrai sobrinhos no primos hodi hili dalan saceordotal.
- Influencia mos familia seluk atu tama seminário (lori jovem acoriano 11 atu estuda iha seminario Macau, entre sira na’in 9 mak sai na’ilulik).
- ikus mai Açores sai nudar fatin buras ba vocação missionária (zonas produtoras de missionários).
- Simu ordenação presbiteral iha dia 10 de maio de 1931, iha Candelária do Pico, ho idade 23 anos. Depois de ordenação, fila ba Macau. Acompanha visita pastoral D. Jose da Costa Nunes iha 1933.
- Ninia primeiro contacto ho realidade timorense: do’ok hosi Macau, viagem ho ro besik fulan ida, sa’e kuda ba visita pastoral, hetan visita hosi bispo quase tinan 10 dala ida (ex. D. Jose visita Timor dala 3 de’it. Visita remata, Pe. Jaime hela iha Timor iha Missao Soibada:
- Halo trabalho pastoral
- Hari Pre-seminário de Nossa Senhora de Fátima, iha 13 outubro 1936, atu forma padres locais, concretiza princípio missionário Papa Pio XI: formação na’ilulik local.
- Fila ba Macau iha 1937, nudar secretário particular D. Jose da C. Nunes. Maske tinan 4 deit iha Timor: Iha ligação profunda ho Igreja Timor, Conhece diretamente realidade Timor iha aspeto humano, cultural no pastoral.
- Haruka fila fali mai Timor nudar Vigário Geral iha 22 janeiro 1940, hodi prepara futuro diocese.
- Depois de criação diocese Dili iha 4 setembro 1940, Papa Pio XII nomeia Pe. Jaime G. Goulart nudar Administrador Apostólico Diocese Dili iha 18 de janeiro de 1941, ho idade 33. La’os tamba D. Jose nia sobrinho, nem idade nurak. Maibe tamba nia conhecimento “realidade Timor”, experiência missionária no confiança nebe nia hetan durante tempo barak.

Ho direção Administrador apostólico, Igreja Timor hahu iha crescimento:
- Iha missão 10: Missão Lahane, Dili, Manatuto, Soibada, Baucau, Alas, Suro-Ainaro, Hatolia, Oecusse no Ossú.
- Na’ilulik besik 20 mak servi Missão sira ne’e
- Hetan tulun ho presença Irmãs Canossianas, nebe responsabiliza colégios femininos iha Dili, Manatuto no Soibada; sira desempenha papel importante iha educação no promoção humana ba povo sira.
Problema no desafio sira durante Dom Jaime Garcia Goulart nia Episcopado:
- Liu de’it loron balu nudar Administrador Apostólico, II Guerra Mundial mai to’o Timor: japonês invade Timor. Diocese jovem nebe hahu buras, funu muda radicalmente.
- Japonês ataca Pearl Harbor (base naval americana iha Hawai) iha 7 dezembro 1941
- Tropas australianas no holandesas desembarca iha Timor, iha 17 dezembro 1941, buka atu impede japonês labele avança ba direção Australia. Timor sai fatin relevante iha estratégia militar Pacífico nian.
- Iha 20 fevereiro 1942, japonês invade Timor. Consequências: 10% população lakon vida (mais ou menos 40 mil), Destruição material, inclui Timor nia primeira igreja Catedral rahun. Hamlaha, epidemias, deslocação forçada, violência sistemática, barak tama prisão no campo de concentração. Igreja mos sofre: Padre na’in 4 mate,Sarani mate besik 4000,Destruição edificio religioso besik 70.
- Jaime halai ba foho durante fulan 10, acompanhado hosi padres no religiosas.
- Aconcelhado hosi forças australianos, D. Jaime refugia ba Australia iha 15 fevereiro 1942 ho nailulik 11 no madres canossianas na’in 10.
- Missionário seluk decide permanece iha Timor hodi tau matan ba povo; ikus mai missionário na’in 4 lakon vida (mate).
- Iha diáspora Austrália, Mons. Jaime Garcia Goulart acompanha situação Timor.
- Oficialmente Papa Pio XII nomea ba Bispo Dili iha 18 outubro 1945
- simu sagração episcopal iha Sydney, Austrália, 28 de Outubro 1945, sagrante principal mak Mons. Giovanni Panico (Delegado apostólico iha Sidney), ho nia lema episcopal: Vince in bono malum (Rm 12,21), “Vence o mal com o bem”.
- Simbolismo: Primeiro bispo residencial Dili nian nebe simu knaar bispo dook hosi nia diocese rasik, labele posse ba Igreja nebe confia hela ba nia.
- Bispo Jaime Garcia Goulart sai hosi Sidney iha 27 novembro 1945 no to’o Dili iha 8 dezembro 1945.

Obra sira:
- Fila ba Timor, ho idade 37, D. Jaime haré: buat hotu rahun, ema mate, comunidade naksobu, maibe la desanima: tenke reconstroi hosi base. Renascer de cinzas. Hosi nia lema, sai nudar programa pastoral atu Igreja responde: Muda, Ódio ba reconciliação, Destruição ba reconstrução , Violência ba esperança
- Reconstrução Diocese tenke hahu simultaneamente hosi: Estruturas: Institui Colégio de Consultores Diocesano, hari órgão estável ba colaboração iha governo pastoral. Ema: iha 1946 simu Salesianos 5 (padre 2, irmão 3), funda sira nia uma iha Dili, 26 setembro 1946.
- Ajuda iha formação técnica, profissional no cristã ba jovens. Reorganização pastoral: Distribui fali padre sira ba Missão sira.
- Relaciona ho ema/congregacao, D, Jaime contatos liu hosi carta ba missionários, husu sira mai Timor, inclui: OFM.Cap., OP no SVD.
- La’os congregação hot-hotu simu convite ne’e. D. Jaime la’os simplesmente aumenta número missionarios, maibe liu-liu buka sira nebe iha carisma ho nia projeto pastoral, liu-liu iha educação, formação profissional no preparação ba clero local, ao mesmo tempo Bispo assegura mínimas condições atu sira bele desenvolve ninia apostolado.
- Simu: Irmas Dominicanas do Rosário espanholas na’in 2, iha 28 julho 1953, I Missionário chinês: Pe. Fung Pao Li
- Padres hosi Índia portuguesa, Macau no hosi dioceses portugueses.
- Muda seminário husi soibada mai Dare ho naran Seminário Nossa Senhora de Fátima no bolu padre Jesuíta sira iha tinan 1958 atu tau matan ba seminário.
- Harí escola ba professor catequista atu tulun missão hodi fahe roman neon matenek nian ba timoroan sira.
- Husi nia ukun, ema católica sira nia número sa’e makaas hosi 30.000, katak hosi 6,4% população Timor nian sae ba 150.000, katak 25%.
- Hari SEARA, Boletim oficial Kreda nian, nu’udar meio de comunicação eficiente no eficaz atu haklaken, habelar no hametin fiar liu hosi atividade catequese no pastoral. Liu hosi Boletim ida ne’e, mak to’o ohin loron ita sei iha acesso ba dado sira história Kreda no povo Timor nia ain-fatin sira iha tempo liu ba. Nune’e mos bele expressa hanoin hodi hamosu sentimento nacional ba ukun rasik-na nian.
- Apresenta sugestão 4 molok Concílio Vaticano II, iha abril 1960, antecipa ona buat nebe sei aprova iha CV II:
- Usa lingua povo nian (Timor: Tetum) (Sacrosanctum Concilium 36)
- Diacono: nudar grau estavel no permanente Sacramento Ordem nian (LG 29: valoriza diacono permanente).
- Sai na’ilulik quando completa ona 30 anos (OT: formacao sacerdotal).
- Suspende taxas hot-hotu ba administracao Sacramentos no ato semelhante sira seluk; simu de’it buat nebe sarani sira oferece (Sacramentos de forma gratuita).

Condição real hahú Diocese Dili
- Paróquia ida de’it mak Paróquia Imaculada Conceição Balide nu’udar wé-inan no centro administração hotu.
- Iha foho (área remota) sira hanaran Missão hanesan Missão Soibada, Ossú, Manatuto, Hato-Lia/Ermera, Balibó, Lahane nst.
- Wainhira Dom Jaime hahú nia missão nu’udar diocese, iha de’it na’ilulik 20-25.
- Iha tinan 1949 estatística hatudu katak iha de’it na’ilulik 24 hamriik hosi diocesano na’in 19 no religioso na’in 5.
- Hosi parte Governo Português mos Igreja hetan pressão maka’as, liu-liu, policia secreto sira Salazar nian (PIDE) buka tuir saida mak Amululik sira hanorin, atu obedece no halo tuir ditador nia hakarak.
- Iha tinan 1949 hahú hari média ho naran SEARA atu facilita pastoral hodi hakerek doutrina Kreda nian, hahú halo crítica social no hamosu sentimento nacionalismo.
Fonte: Equipa Centenário Arquidiocese de Dili ( sr. Julia Marçal,FMA )


